dinsdag 21 juli 2015

De bloemetjes en de bijtjes ..... wilde orchideeën

De ietwat onmogelijke kleuren van de Rietorchis

Het hoogtepunt van het wildeorchideeënseizoen is al weer voorbij. Met enige jaloezie lees ik de blogjes over orchideeënparadijsjes. Gemist,  helaas. In de orchideeëntijd ben ik meestal op vakantie in een regio waar de orchideeënbloei later valt. Zo wordt het nooit wat!

De Vleeskleurige orchis varieert in kleur van donkerpaars tot bijna wit - je herkent de soort aan het kielvormige blad met gesloten bladpunt


Wat opvalt aan de blogjes is de toon van lichte (tot zelfs redelijk zware) teleurstelling over het uiterlijk van die zo geroemde, zeldzame wilde orchideeën. Is dat nou alles? Is dit nou waar iedereen zo lyrisch over is?

Iele sprietjes, met vaak nog ielere bloempjes in vaak bijna bizarre kleurcombinaties. Niet echt poëtische namen ook: vliegen-, wespen-, hommel-, bijen-, keverorchissen; harlekijn, soldaatjes, poppetjes, en o-la-la ! kruisingen van de laatste twee.

Ergens las ik zelfs de grandioze tekst: "ze zijn eigenlijk niet om aan te zien, maar ze zijn zeldzaam en dus (sic!) de moeite waard om te gaan zoeken!". Huh??

Groenknolorchis - een uiterst zeldzame, doch onooglijke orchidee



Het gaat om de details, schreef iemand optimistisch.
Inderdaad, en die details hebben alles met de voortplanting te maken. Uiteraard, zoals alles en overal in de natuur.

Groenknolorchis - oorspronkelijk - ver terug in de tijd - stond de onderlip van de orchideebloemen naar boven gericht. Dit was knap onhandig voor insecten die bij de honing wilden komen. De evolutie heeft dit probleem opgelost door het vruchtbeginsel een halve slag te draaien, waardoor de lip, die in de knop nog naar boven gericht is, bij het openen van de bloem een halve slag draait en zo naar beneden gericht wordt. Kennelijk is de Groenknolorchis wat achtergebleven in de evolutie?




Het ingenieuze voortplantingsmechanisme van de orchidee

Bloemetjes en bijtjes - het is verbazingwekkend met wat voor wonderlijke mechanismen sommige plantensoorten zijn uitgerust om dit proces goed te laten verlopen.

Onze inlandse orchideeën zijn daar een goed voorbeeld van.
Er is slechts 1 meeldraad. Deze bestaat niet, zoals bij de meeste planten, uit een helmdraad en helmhokjes, maar alleen uit een helmhokje. Dit helmhokje bestaat uit 2 hokjes en is meestal vergroeid met de stempel. Het zit dan aan de voorzijde van de stempel. De meeldraad heeft geen los stuifmeel, maar 2 stuifmeelklompjes. De klompjes stuifmeel hebben een steeltje, ze zitten verborgen in de helmhokjes, die zich met een spleet openen als de tijd daar is.
Onder het helmhokje met de daarin opgeborgen stuifmeelklompjes bevindt zich de stempel met twee lobben. Aan de bovenzijde zit een soort van snaveltje (rostellum). Een deel van dit snaveltje is veranderd in gom of in een paar kleefschijfjes die weer vastgegroeid zijn aan de steeltjes van de stuifmeelklompjes.  De kleefschijfjes liggen soms bloot, soms ook in een napje of beursje. Het geheel wordt stempelzuiltje genoemd.
Onder de zuil ligt bij de meeste soorten de ingang tot de spoor, een lange buis van aan de voet samengegroeide bloemblaadjes. In deze buis wordt de honing of voor insecten begerenswaardig weefsel bewaard.





Maar dan? Het mechanisme voor bevruchting is er, maar nu moeten de insecten nog gelokt.

De kunst der verleiding

De meeste planten en ook veel orchideeën lokken insecten door fraai gekleurde bloemblaadjes of heerlijke geuren.

De Moeraswespenorchis, die nu nog volop te vinden is in bijv. natte duinvalleien, houdt het - heel traditioneel - bij een prachtig gekleurde bloem + een verleidelijke geur.

Moeraswespenorchis - een van de mooiste inlandse orchideeën; zie ze toesnellen onderaan de steel!


De Brede wespenorchis, die nu grotendeels nog in de knop staat, probeert het met een uitnodigend, door de onderlip gevormd bakje honing. Evenwel een verraderlijke uitnodiging, want de nectar is bedwelmend en verslavend. Het werkt als volgt: bij bezoek van de wespen aan rottend fruit en andere planten hechten zich micro-organismen als de Cladosporium-schimmel aan hun lijf. Als de schimmel terechtkomt in de nectar van de wespenorchis, gaat de nectar gisten en ontstaan giftige stoffen als alchohol en oxycodone. Zo zorgt de plant ervoor dat de insecten wat onvast op de pootjes gaan rondkruipen en sneller tegen de stuifmeelklompjes zullen stoten en tevens dat ze terugkeren voor meer van de drugs.

Bij de wespenorchissen zijn de stuifmeelklompjes omgeven door een kleverige massa, niet door een beursje, de zuil is ook korter en de stuifmeelklompjes zitten grotendeels los, ze zijn niet vergroeid met de stempel. Bij het snoepen van de honing plakt een deel van de kleverige massa aan de wesp en de wesp trekt zo bij het wegvliegen een deel van het stuifmeel mee. De plant heeft er dus baat bij dat de wespen vaker terugkeren.

Brede wespenorchis - met verleidelijk glinsterende, bedwelmende nectar


De Grote keverorchis is een van de vroegst bloeiende orchideeën. Een echt voorbeeld van zo'n teleurstellende spriet, met iele geelgroene bloemetjes. De Grote keverorchis heeft er voor gekozen de nectar vrij toegankelijk te maken, de klompjes liggen open en bloot op het snaveltje. Het is gratis en je hoeft er geen moeite voor te doen! Nou, dat trekt volop bezoekers, niet alleen kevers. De top van het snaveltje bevat cellen met vloeibare gom. Als een insect tegen dat topje aankomt, komt de gom tevoorschijn en plakt het stuifmeel op het insect.

Grote keverorchis - een vroege bloeier

De ultieme truuk

Om succes te hebben moet je je onderscheiden, moet je creatief zijn, anders dan andere.
De vliegen-, hommel-, spinnen- en bijenorchis hebben dit zeer origineel opgelost: de lip van hun bloem is omgetoverd tot een bevallig damesinsect.
Roodbruin tot diep donkerbruin, met gele strepen, al naargelang het insect dat geïmiteerd wordt. De Vliegenorchis heeft zelfs een metallic blauwe vlek die de ilusie van beeldschone, in het zonlicht schitterende vleugeltjes van een vliegendame moeten wekken.


De warme roodbruine tint van de gezwollen onderlob  met het sexy gele streeppatroon, de aantrekkelijke beharing aan weerszijden van de lob. En dan die ogen..... ! Miss Bij 2015!

Om het effect nog te verhogen verspreiden deze zogeheten spiegelorchissen ook het parfum (wat wetenschappelijker gezegd: de feromonen) van de betreffende dame. Een parfum dat zegt: "ja, ik wil!!" Welke man kan dat weerstaan?!

Je kijkt ineens met heel andere ogen naar deze bijenorchis, toch?

Bijenorchis - de stuifmeelklompjes zitten nog netjes opgeborgen in de beursjes (bij de bovenste bloem)


Wat volgt ligt ergens tussen genant en hilarisch in. Als ik ooit in zo'n orchideeënparadijsje (weer een jaar wachten!) kom, ga ik zeker liggen wachten met de camera in aanslag. (Had bij deze bijenorchissen ook gekund, maar de locatie is een kantorenpark. Daar lig je dan met je camera, op een door-de-weekse dag, gadegeslagen door honderden verbaasde ogen).

De gelokte, hitsige insectenman stort zich vol overgave op de nepvrouw van de onderlip van de orchideebloem. Wow, lekker ding! En terwijl hij te keer gaat, kan het niet uitblijven dat hij de kleefschijfjes raakt en deze hechten zich met de eraan vastgegroeide stuifmeelklompjes op zijn kop. Sta je dus wel een beetje voor Jan met de korte achternaam.

Als hij zijn vergissing inziet (of niet natuurlijk), vliegt hij weg met de klompjes rechtopstaand op zijn kop. Na enige tijd, net genoeg om een volgende 'dame' te vinden, zakken de steeltjes van de klompjes door en buigen de stuifmeelklompjes voorover en worden daarbij op de stempel gedrukt.  Mission completed!

Aangezien ik dit alles nog niet op foto heb, bijgaand een link naar een zeer expliciet filmpje van David Attenborough : https://www.youtube.com/watch?v=-h8I3cqpgnA


Brede wespenorchis - de stuifmeelklompjes bungelen wat verloren aan het zuiltje

De Bijenorchis is een pionier. En zo kan het gebeuren dat ze groeit op plekken waar nog geen al te grote bijengemeenschap is. Dan heb je dus een probleem met je taktiek van uitdagend lokvrouwtje! Gelukkig voor de bijenorchis heeft ze die hitsige bijenheren eigenlijk helemaal niet nodig. De stuifmeelklompjes schieten vaak vanzelf (of iets geholpen door de wind) los en landen dan exact op de stempelplek. Zelfbestuiving.

Bijenorchis - Dit wordt een gevalletje zelfbestuiving
Alternatief bijenvrouwtje  


Wilde orchideeën - zoveel meer dan iele sprietjes!