woensdag 5 december 2012

Het Koninkrijk der Protista

 Heel klein en heel mooi. Verslavend ook. En tijdrovend.

Ze leven veelal op rottend hout, maar ook op andere donkere, vochtige plaatsen. Ze zijn meesters in het transformeren, zodat je eigenlijk nooit weet wie je nou ziet. En omdat hun leven vaak kort is, moet je eigenlijk dagelijks gaan kijken hoe het met ze is.

Jonge slijmzwammetjes, fel gekleurd en met een slijmerig steeltje


Slijmzwammen
Als je gaat zoeken naar informatie, kom je al snel terecht in een doolhof van uitleg. Dit komt omdat men tot voor kort niet precies wist waar de slijmzwammen in te delen en omdat er verschillende groepen zijn.

Vroeger dacht men dat de slijmzwammen behoorden tot het Rijk der Schimmels, zoals de Nederlandse benaming 'zwam' ook nog aangeeft. Onderzoek heeft inmiddels aangetoond dat ze niets met echte zwammen te maken hebben. De enige overeenkomst is de voortplanting via sporen. Maar dat doen planten als varens ook.
Een andere eigenschap van slijmzwammen is, dat ze zich voortbewegen en op grond daarvan zou je kunnen denken dat het diertjes zijn. 

Alles te samen genomen heeft men uiteindelijk besloten de slijmzwammen in te delen in een eigen rijk:

Het Koninkrijk der Protista
Klinkt toch een stuk beter dan slijmzwam!



 Binnen het koninkrijk zijn drie groepen te onderscheiden:
  • de echte (of plasmodiale) slijmzwammen (Myxomycotes),
  • de cellulaire (of pseudoplasmodiale) slijmzwammen (Acrasiomycota)
  • de waterslijmzwammen
Veel informatie met name op internet heeft betrekking op een van de groepen of zelfs een subgroep daarvan en dat is voor een leek uiterst verwarrend. Boeken zijn moeilijk te krijgen en veelal peperduur. En om ze volledig op naam te brengen  heb je een microscoop nodig.
Een beetje kansloze onderneming dus, de studie van de slijmzwammen.

Vruchtlichamen op steeltjes, bedekt met dauwdruppeltjes


Cellulaire slijmzwammen
Deze slijmzwammen beginnen als amoebe-achtige wezentjes die een kluizenaarsbestaan leiden dat uitsluitend bestaat uit eten. Totdat het voedsel opraakt. Dan zenden ze een noodsignaal uit naar soortgenoten en ze verenigen zich tot iets dat uiteindelijk veel weg heeft van een slijmerige slak. En kennelijk uitgaand van de gedachte 'samen staan we sterk' begeven ze zich naar een plek die geschikt is om sporen aan te maken en zich zo te verzekeren van nageslacht. Zo'n 20% van de aanwezige cellen in de 'slak' offert zich op en vormt een steeltje waartegen de rest omhoog klimt en een bolletje of staafje vormt waarbinnen de sporen aangemaakt worden. Het steeltje zorgt ervoor dat de sporen hoog en droog zitten! Slim toch?!

Boeiende wezentjes, maar voor de foto heb je er niet veel aan, want ze zijn te klein om met het blote oog te ontwaren. Hetzelfde geldt voor de waterslijmzwammen.

En dus ligt het voor de hand om de derde groep te bestuderen:

Plasmodiale slijmzwammen

De slijmerige massa kruipt over een stammetje


Waar de cellulaire slijmzwammen zich verenigen tot een gezellige groep van cellen, versmelten de zogeheten myxamoeben (1-cellige stukjes protoplasma, al dan niet met zweepharen) paarsgewijs.
De kern van zo'n stel gaat zich delen, zonder tussenwandjes aan te maken en op die manier groeit er een soort brij. Deze omhult zich met een simpel membraan. Stel je het voor als een  zak gevuld met protoplasma. Deze zak wordt het plasmodium genoemd. De slijmerige, vormloze massa 'zak' kruipt waaiervormig over het oppervlak, op zoek naar voedsel. Onderzoek heeft aangetoond dat de massa in staat is de kortste route naar aangeboden voedsel te ontdekken. Dit zou duiden op een vorm van intelligentie.
De massa is vaak fel van kleur: geel, rood, oranje. Een van de bekendste is de gele heksenboter.

Wit plasmodium met zeer jonge vruchtlichamen stort als een waterval naar beneden
Bij droogte worden er wel tussenschotjes aangemaakt bij de deling van de kernen en er ontstaat een soort ruststadium, het sclerotium. Als de omstandigheden beter worden, dan verandert dit sclerotium weer in een plasmodium en gaat weer verder met eten.

Als het plasmodium volgevreten is en de omstandigheden gunstig zijn gaat het plasmodium over tot het maken van vruchtlichamen (sporangiën). Deze kunnen gesteeld zijn of zittend. In het rijpe sporangium zitten draden (capillitium) en sporen.
Deze draden kunnen een ruimtelijk netwerk vormen, het geheel lijkt dan een beetje op een gekleurd watje, al dan niet gevuld met kalk. De draden en ook de ertussen zittende sporen kunnen versierd zijn met stekeltjes of spiralen. Voor een fotootje van dit laatste voldoet de standaardmacrolens helaas niet.

vruchtlichamen witgekleurd door de kalk

Tijdens het rijpen veranderen de sporen van kleur. Hierdoor en door de eventuele vorming van kalk verandert  het vruchtlichaam ook van kleur.

Bron: www.mycologen.nlCoolia

verschillende stadia van rijping


Een knaloranje bolletje zegt uiteindelijk weinig over de soort, want het kan nog van alles worden, dat is ongeveer wat we uit het bovenstaande kunnen concluderen.

De familie van de plasmodiale slijmzwammen bestaat weer uit een aantal geslachten. Die hebben vaak wat wonderlijke Nederlandse namen, zoals "gezellig draadwatje".

Het ruimtelijk netwerk van draden en sporen lijkt net een gekleurd watje, of zo je wilt een Wuppie. De boomstam ziet geel van de sporen. 


Plasmodiale slijmzwammen zijn het hele jaar door te vinden. Vooral in warme, vochtige periodes gaan ze over tot het aanmaken van sporen.

16 opmerkingen :

  1. Hoi Albertine, wat heb je weer interessante gegevens opgespoord.
    Dat maakt het extra boeiend om je blog te bekijken.
    Het "spul" is zò klein en heb je het ook nog ontdekt met dauw druppeltjes.
    Leuke foto`s en verhaal waarbij foto 7 mijn favoriet is, wat bijzonder al die witte bolletjes.

    Veel plezier bij je volgende speurtochten,

    groetjes greet

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Hoi Albertine,
    geweldige foto's sommige foto's lijken wel bruine bonen.
    groetjes Herman.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Wat een schitterende foto's van een mij onbekend koninkrijk.
    Kunstwerkjes zijn het en dan heb je er ook zoveel interessante
    informatie bij gezocht.
    Een boeiend blog om te zien en te lezen.
    Natuurkieker Coby

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Ik zie het voor het eerst, Albertine. Wat een prachtig natuurverschijnsel is dit. Als je er niet over had geblogt dan had ik nooit geweten dat zoiets bestond. Ik vind ze prachtig. Je foto's trouwens ook. Op foto 8 lijken het wel koffiebonen. Foto 2 is mijn favoriet. Groetjes, Joke

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Hoi Albertine
    Je info is natuurlijk weer geweldig.. Maar het ontdekken van deze prachtige slijmzwammen lijkt me al een kunst op zich .. Zoals Coby het al zo mooi schreef:
    "foto's van een mij onbekend koninkrijk ..kunstwerkjes zijn het ! " ...
    Weer een prachtig en boeiende blogbericht Albertine ...
    En ik vraag me nu gelijk af .."Ga ik ze nog vinden straks onder de sneeuw"?
    Groetjes Henk

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Wat prachtig deze kleine slijmballetjes! Ik vind je foto' betoverend mooi, vooral die met de druppeltjes erop. Een vermolmde boomstam kan ik nooit zo voorbijlopen omdat er altijd zoveel op te zien is. Maar tot nu toe heb ik nog maar één slijmzwam kunnen ontwaren en die was een week later alweer verdwenen. Niets meer van terug te vinden... Dit is een prachtige verzameling en ik kan me voorstellen dat het verslavend is en ook lastig om te fotograferen. Maar wel iets om echt moeite voor te doen!
    Groetjes, Anita

    BeantwoordenVerwijderen
  7. Deze post is mijn eerste kennismaking met deze bijzondere wereld van de slijmzwammen Héél leerzaam en prachtige foto's.
    Ik heb bij ons op een oude biels iets gezien wat erop leek.
    Het is het waard om wat meer op deze zwammen te letten.
    Hartelijke groet, Zem.

    BeantwoordenVerwijderen
  8. Bij het zien van de titel werd ik echt helemaal nieuwsgierig wat je me zou voorschotelen, en wat werd ik aangenaam verrast!
    Ik heb al vaak al die hele kleine gekleurde stipjes staan bekijken, gemaakte foto's belandden altijd in de prullenbak, het spul is écht te klein.
    Ik vind het dan ook bewonderenswaardig hoe jij dit in beeld hebt gebracht, ben ook best nieuwsgierig waarmee je fotografeert.
    Wat een details, die kleine steeltjes heb ik nog nooit kunnen zien.
    Je verhaal erbij heb ik van a tot z met belangstelling gelezen, je weet het heel goed te vertellen, top!
    Groetjes en fijn winterweekend
    Loes

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ik heb een Olympus 520 met als macrolens de 50 mm 2.0. Deze lens is te vergelijken met een 100 mm bij andere merken. Groot nadeel van het Olympus-systeem is de ruisgevoeligheid, zodat ISO 200 eigenlijk het maximaal haalbare is. Vandaar dat ik tegenwoordig heel veel fotografeer mbv. van de Metz 50 AF. Deze gebruik ik in de RC mode. Dus zelfontspanner op 12 sec zetten en dan snel een leuke plek voor de flitser zoeken, tenminste als het onderwerp vanaf statief gefotografeerd kan worden :D. Met de rijstzak is het vaak hannesen want dan moet je of een goede, stabiele plek voor de flitser weten te vinden, of met 1 hand de camera stevig in de rijstzak drukken en met de andere hand de flitser richten. Zie je me zitten? :p Als de flitser (te) dichtbij staat, moet je vaak enorm onderbelichten. Handmatig focussen is bij deze acties wel aan te raden, geeft ook de mogelijkheid van nog een ietsiepietsie dichterbij. Verder is het belangrijk te weten wat je precies fotografeert: als je weet dat er steeltjes zijn of barstjes in het kalkkopje dan kun je je daar op concentreren. Vaak zie je dat pas thuis op het scherm, en moet je dus terug voor de juiste focus.

      Verwijderen
    2. Thanks voor je uiteenzetting, een flitser is dus jouw 'geheim'.
      je weet dit geheime wapen goed in te zetten, want het is niet te zien dat je flitst. Ik heb zelf alleen maar de ingebouwde flitser, maar ga me toch eens meer verdiepen in deze materie.
      Handmatig focussen doe ik bij macro altijd, anders blijft de focus maar zoeken, maar kom je dan echt iets dichterbij? Bij deze hobbby raak je nooit uitgeleerd, dat is wel duidelijk.
      Groetjes Loes

      Verwijderen
  9. Voor mij zijn het allemaal kleine bolletjes die er zitten en niets aan de foto toevoegen, maar wat zijn het bijzondere wezentjes, en je verhaal erbij, toppie, zal de volgende keer beter kijken naar deze "bolletjes"

    Groetjes Von

    BeantwoordenVerwijderen
  10. Beste Albertine, als bioloog wil ik je graag grote complimenten geven voor dit prachtige verhaal. Slijmzwammen zijn een buitengewoon lastige groep en je hebt het toch maar aangedurfd er ook nog eens een goed verhaal over te schrijven. Uiteraard zijn er meer Protista dan alleen Slijmzwammen maar dat doet niet ter zake. Tevens alle lof voor de mooiste foto's. Een 10+.

    BeantwoordenVerwijderen
  11. Wat is dit mooi en voor mij een hele andere wereld ,ik moet (en wil) nog heel veel leren merk ik,maar het is ook allemaal zo mooi.

    BeantwoordenVerwijderen
  12. Hai Albertine,

    Tsjonge wat een knappe serie zet je hier neer.
    Dit is toch niet zo maar een fotootje maken, maar lijkt meer op een soort van studiowerk.
    Ontzettend knap gedaan, hier heb ik erg veel waardering voor.

    Groetjes,
    René

    BeantwoordenVerwijderen
  13. Fijn om even mee te genieten van de microwereld. Ik doe het je onbetwist niet na met je foto's. Erg bijzonder om te zien.


    Groeten,

    Remco

    BeantwoordenVerwijderen
  14. Wauw de openings foto is al een kanjer. Mijn petje af hoe je die kleine dingen op de foto zet ik ben het helemaal met loes eens. Super. En het is echt niet te zien dat je flitst. Complimenten. Mooie serie van zoiets kleins en ik kijk er gelijk weer heel anders naar. Prachtig.gr Andrea

    BeantwoordenVerwijderen