zaterdag 23 juni 2012

Wilde orchideeën - Handekenskruid

Soms zie je ze ineens boven op de duintop staan: de vogelaars gewapend met verrekijkers  en mega-lenzen. Bijzondere vogels in aantocht!  Hoopvol en met eindeloos geduld speuren ze de hemel af om die  ene speciale vogel langs te zien komen.
Iets vergelijkbaars maakt zich van mij meester als het orchideeënseizoen zich aankondigt. Maar waar de vogelaar slechts Waarneming.nl hoeft te raadplegen, is de orchideeënzoeker op zichzelf aangewezen. Alle vondsten van zeldzame orchideeën worden angstvallig afgeschermd, vervaagd, geheim gehouden en dus is een vondst echt een VONDST.






Wereldwijd komen er zo'n 20.000 soorten orchideeën voor. In Nederland komen er in het wild slechts een klein aantal van die 20.000 voor. De meeste daarvan zijn zeldzaam.
Een van de in Nederland voorkomende geslachten is het Handekenskruid (Dactylorhiza). Een mooie naam, vind ik, ontleend aan de ondergrondse, handvormige knollen van de planten. Tot dit geslacht behoren o.a.
  • de Vleeskleurige orchis (D. incarnata),
  • de Maculata-soorten:
    • Bosorchis (D. maculata fuchsii)
    • Gevlekte orchis (D. maculata maculata)
  • de Majalis-soorten:
    • Brede orchis (D. majalis majalis),
    • Rietorchis (D. majalis praetermissa)
    • Gevlekte rietorchis (D. majalis praetermissa junialis)
    • en nog een paar andere, maar die kom je naar alle waarschijnlijkheid toch nooit meer tegen.
Deze opsomming geef ik omdat de verwantschap betekent dat bovengenoemde orchideeën heel erg op elkaar lijken. Zo erg zelfs, dat de indeling van de soorten nog altijd onderwerp van discussie is (is het nu wel een aparte soort of niet? behoort het tot dit geslacht of is het een ander geslacht? - dat soort vragen). Een gevolg is dat je op internet en in de boeken verwarrende informatie krijgt. Denk je net dat je het allemaal begrijpt, beweert iemand weer iets heel anders. Ik houd me maar aan mijn vertrouwde boekwerk van E. Heijmans, H.W. Heinsius en Jac. P. Thijsse. Ik vind dit wel een overzichtelijke indeling.

Veel van de Handekenskruiden hebben gevlekte bladeren. Een handig kenmerk!




Vormen die vlekken een soort groene eilandjes, ze zijn dus ringvormig, dan kun je er met een gerust hart van uitgaan dat je te maken hebt met een Gevlekte rietorchis.

De Gevlekte rietorchis is vrij algemeen en een van de weinige soorten die niet vervaagd wordt op Waarneming.nl. Mijn eerste vondst in de AWD van dit jaar is dan ook een Gevlekte rietorchis.







Bij de andere soorten zijn de vlekken gevuld. Dan kun je nog kiezen uit de Brede orchis, Bosorchis, Mannetjesorchis, Gevlekte orchis. Het verschil is echter vaak moeilijk te zien: de vlekken kunnen meer een tijgervelpatroon hebben, wat je voor een vlek aanziet zijn ziekte- of vraatsporen. En er zijn veel bastaarden met van beide een beetje.







Hier lijkt het blad ongevlekt. Totdat je het bovenste blad, dat een beetje verstoppertje speelt met de stengel, ontdekt: vlekken !

Dan komen andere kenmerken in beeld. De breedte van het blad, de vorm van het honingmerk (de lijntjes en stipjes op de onderlip), de afmetingen van het spoor (dat kokervormige buisje aan de achterkant van de bloem), de vindplek... .



Hierboven een breed blad dus je denkt : yes! een Brede orchis (want die heeft een breed blad en een korte stengel), maar ja, die ringvormige vlekken..... een gewone Gevlekte rietorchis.



De Gevlekte rietorchis heeft een duidelijk lusvormig honingmerk.

Zijn de bladeren ongevlekt, dan kun je uitkomen bij de Vleeskleurige orchis, die vooral te herkennen is aan het bovenste blad dat minimaal tot aan de bloemen reikt, maar er vaak ook een heel stuk bovenuit steekt, kielvormig is met een kapvormige top. Deze staat ook in de AWD - een van de vijf orchideeën in de AWD! (maar dat was twee weken terug, voordat ik afreisde naar Drente).


Een andere orchidee uit het geslacht Handekenskruid met ongevlekte bladeren is de Ongevlekte rietorchis. Het honingmerk van deze rietorchis heeft meer stippeltjes dan duidelijke lussen, het blad is ongevlekt, maar verder is het twee druppels water met de Gevlekte rietorchis.

En zo weet ik het blog nog aardig te vullen met de vijf (!) AWD-orchissen.
Daarna reis ik af naar Drenthe en gewapend met de tips van Coby kom ik in zulke prachtige bloemenzeeën terecht, dat ik van de weeromstuit de orchideeën vergeet. Een volgend blog: Drenthe!




10 opmerkingen :

  1. Gedegen en goed beschreven blog met een prachtige serie foto's, voor velen best lastig om al deze mooie bloemen uit elkaar te houden. Met botanische complimenten!

    BeantwoordenVerwijderen
  2. wat weet je het toch altijd mooi te vertellen, maar als verzamelaar ben je dus op vriendschappen en je gezichtsveld aangewezen. Nu gaan we allemaal op zoek naar de hele speciale. Het blijft een mooie plant om op de kiek te zetten.

    Groetjes Von

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Hoi Albertine,
    Zoals altijd is je blog weer geweldig om te lezen, maar ik denk dat ik niet ga proberen om al deze kennis te onthouden, dit is me een graadje te moeilijk hoor, ik geniet gewoon van deze prachtige planten die je laat zien.
    En Drenthe belooft heel wat, als ik het zo lees.
    Heerlijk dat je weer zo genieten kunt.
    In die laatste foto herken ik de Ratelaar, en zo kom ik ook steeds hele kleine stapjes verder :-)
    groetjes
    Loes

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Prachtige blog weer, ik heb er veel van geleerd, dankjewel!
    Groeten, Marion

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Hoi Albertine, ik heb weer geboeid je blog zitten lezen
    en bekijken. Wat weet jij toch weer veel te vertellen
    over alle planten die je tegenkomt.
    Ik moet zeggen dat ik het dusdanig lastig vind om de Orchideeën allemaal uit elkaar te houden dat ik me er niet aan hebt gewaagd.
    Met deze prachtige en goed geïllustreerde blog moet het toch beter
    gaan, ik zal de blog dus vast nog wel eens weer bezoeken.
    Ja en naar je Drentheblog ben ik natuurlijk heel nieuwsgierig.
    Natuurkieker Coby

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Hoi Albertine,
    Wat weet jij veel van plantjes en mosjes. Ik ben al blij als ik een orchidee herken tussen de andere plantjes. Zo heeft iedereen een eigen interesse en blijft het volgen van elkaars blogs leuk en interessant. Ik heb alles goed gelezen, maar ga dit echt niet onthouden, wel ga ik volgende keer toch met meer oog voor details naar een orchidee kijken!
    Groeten, Gonnie

    BeantwoordenVerwijderen
  7. Hoi Albertine,
    dit is een mooie serie.
    het blijft mooi die wilde orgieën.
    groetjes Herman,

    BeantwoordenVerwijderen
  8. Leuk om te lezen allemaal Albertine!
    Ik wist niet dat er in de AWD zoveel wilde Orchideeën groeien.
    Ik heb ze in ieder geval nooit gezien (ook niet speciaal op gelet eigenlijk).
    Een leerzaam blogje weer en ik ben benieuwd wat je in Drenthe hebt gezien,
    groetjes Greet

    BeantwoordenVerwijderen
  9. Hai Albertine,

    Dat je helemaal naar Drenthe afreist, betekent dus dat het weer goed met je gaat!
    Fijn om te lezen, ga zo door.

    Mooi blogje weer en uitermate leerzaam.
    Als ik langs een wilde orchidee loop, kijk ik er altijd wel even naar en bewonder ik ze ook, maar wat voor soort ik nou zie? Geen idee.
    Nou weet ik waar ik op moet letten en kan ik eindelijk eens het juiste antwoord geven.

    Groetjes,
    René

    BeantwoordenVerwijderen
  10. Mooie en weer een hele leerzame blog! Prachtige foto's; ik ga de hele blog nog een paar keer goed doornemen in de hoop dat ik wat beter naar orchideeën leer kijken..
    Wat fijn dat je weer uitgebreider op stap kunt! Hartelijke groeten, Zem.

    BeantwoordenVerwijderen